Tokkuri, ochoko, ichigo - Dụng cụ uống, đơn vị đong và phép tắc rượu sake

Trong quán nhậu izakaya hay các buổi tiệc, không ít người bối rối trước tên gọi của dụng cụ và đơn vị đong rượu sake. Nghe người ta nói "một ichigo, đựng trong tokkuri" mà chẳng hình dung nổi lượng rượu là bao nhiêu - tình huống này rất thường gặp.

Bài viết này tổng hợp những từ ngữ bạn sẽ gặp khi thưởng thức sake, theo ba nhóm: dụng cụ uống, đơn vị đong và phép tắc rót rượu, như một cẩm nang tra cứu nhanh. Chỉ cần nắm được tên gọi và ý nghĩa, bạn sẽ không còn lúng túng dù ở quán ăn hay bàn tiệc.

Tên gọi và cách phân biệt các loại dụng cụ uống sake

Dụng cụ uống sake chia làm hai nhóm: bình rót và chén uống. Trước tiên, hãy nhìn tổng quan qua bảng dưới đây.

Khi chọn chén uống, cứ dựa vào kích cỡ và độ rộng của miệng chén là sẽ không phân vân. Ochoko là chén nhỏ, uống nhanh gọn từng ngụm ít. Guinomi có miệng rộng hơn, giúp cảm nhận cả hương thơm của rượu (theo tài liệu "Thưởng thức sake qua dụng cụ uống" của Hiệp hội các nhà sản xuất sake Nhật Bản). Masu vốn là dụng cụ đong lường, nay cũng được dùng như chén uống.

Độ rộng của miệng chén quyết định cách hương thơm tỏa ra. Chén miệng rộng (guinomi, katakuchi, ly rượu vang) giữ được hương thơm rực rỡ của rượu ginjo, trong khi ochoko nhỏ và thu hẹp miệng lại giúp nén hương thơm để tập trung vào vị. Nhiệt độ cũng ảnh hưởng đến hương thơm, bạn có thể tham khảo thêm ở Nhiệt độ và bảo quản.

Quy đổi ichigo, chai yongo và issho

Chỉ cần nhớ hai đơn vị đo là "go" (合) và "sho" (升) là đủ dùng. Đơn vị gốc là issho, chia cho 10 sẽ ra ichigo.

Đối với gia đình, chai yongo là kích cỡ dễ dùng nhất. Với 720ml, chai vừa để lọt tủ lạnh, lại vừa uống hết trước khi rượu đổi vị sau khi mở nắp. Trong khi đó, chai issho có dung tích lớn nên dễ bị biến đổi hương vị trước khi uống hết. Cách bảo quản sau khi mở nắp được trình bày ở Nhiệt độ và bảo quản, còn cách chọn dung tích khi mua được nói ở Hướng dẫn cách mua.

Khi gọi rượu, bạn có thể yêu cầu theo lượng, ví dụ "cho tôi một ichigo sake". Nếu muốn nói rõ nhiệt độ, có thể thêm "atsukan de" (rượu hâm nóng), "hiya de" (ở nhiệt độ phòng) hoặc "reishu de" (rượu ướp lạnh). Một ichigo tương đương khoảng một ly rượu vang rưỡi.

Những điều nên biết khi rót và nhận rượu

Phép tắc rót rượu (gọi là oshaku) khác nhau tùy vùng miền, hoàn cảnh và thế hệ. Phần này chỉ trình bày như những gợi ý chung, không phải quy tắc bắt buộc, bạn nên tùy vào không khí của buổi tiệc mà linh hoạt.

Khi rót rượu, người ta thường cầm tokkuri bằng tay phải, tay trái đỡ nhẹ bên dưới - đây được xem là cách làm phổ biến. Nếu thấy chén của người bên cạnh gần cạn, hãy lên tiếng trước khi rót thêm. Khi nhận rượu, nên cầm chén trên tay thay vì để yên trên bàn; sau khi được rót, nhấp một ngụm rồi mới đặt chén xuống.

Tejaku là khi tự rót rượu cho chính mình. Trong các buổi tiệc trang trọng, việc này đôi khi bị tránh, nhưng ở những buổi gặp gỡ thoải mái thì không sao cả. Hempai là tục lệ đáp lễ: người được rót sẽ đưa chén của mình để rót lại cho người vừa rót cho mình. Không cần thiết phải uống cạn, chỉ cần nhấp môi là được.

Kanpai và kenpai - Sự khác biệt giữa lời chúc mừng và lời viếng

Cùng là nâng chén, nhưng lời nói và phép tắc ở tiệc mừng và tang lễ lại khác nhau hoàn toàn. Cần phân biệt rõ để tránh nhầm lẫn.

Kanpai là lời chúc mừng trong các dịp vui hay gặp gỡ thân mật, khi mọi người cùng nâng cao chén và đồng thanh hô vang. Kenpai là lời dâng chén tưởng nhớ người đã khuất trong tang lễ. Khi kenpai, người ta không chạm chén vào nhau, không hô to và không vỗ tay (theo cách giải thích phép tắc của các đơn vị tổ chức tang lễ). Khi người chủ tang nói "kenpai", mọi người lặng lẽ hô theo và chỉ nhấp nhẹ môi vào chén. Nhầm lẫn tính chất của buổi tiệc sẽ trở thành thất lễ, vì vậy cần xác định trước đó là dịp vui hay dịp buồn. Mối liên hệ giữa sake và đời sống được tìm hiểu sâu hơn ở Sake và văn hóa.

Janome no kikichoko - Chén thử rượu để quan sát màu sắc và độ trong

Chén dùng để thử rượu (kikizake) gọi là janome no kikichoko (chén thử rượu vòng mắt rắn). Kikizake là việc đánh giá chất lượng rượu qua màu sắc, hương thơm và vị.

Kikichoko là chén sứ trắng, đáy trong có vẽ hai vòng tròn đồng tâm màu xanh lam đậm. Hoa văn này được gọi là janome (vòng mắt rắn). Phần sứ trắng giúp quan sát màu sắc và độ đậm nhạt của rượu, còn phần vòng xanh lam giúp nhận biết độ trong hay độ đục. Người ta dùng màu xanh lam vì đây là màu đối lập, giúp dễ nhận ra sắc vàng tăng lên khi rượu đã ủ lâu (theo giải thích của các nhà sản xuất như Sawanotsuru).

Hương thơm của sake được gọi bằng hai từ khác nhau: hương bốc lên trước khi uống gọi là uwadachika (hương bay lên), còn hương lan lên mũi sau khi ngậm rượu trong miệng gọi là fukumika (hương ngậm) (theo Viện Nghiên cứu Tổng hợp về Rượu). Cách cảm nhận hương và vị được trình bày kỹ hơn ở Vị và hương thơm.

Tóm lại - 3 điều cần nhớ khi bối rối

Khi lúng túng trên bàn tiệc, chỉ cần nhớ lại ba điều sau là đủ.

• Dụng cụ chia làm hai loại: bình rót (tokkuri, katakuchi) và chén uống (ochoko, guinomi, sakazuki, masu)
• Lượng rượu quy đổi theo ba mốc: ichigo 180ml, chai yongo 720ml, issho 1,8L
• Về lời chúc: dịp vui thì kanpai, dịp buồn thì kenpai. Phép tắc chỉ là gợi ý, nên tùy vào không khí buổi tiệc

Điều cần tránh nhất là: chạm chén vào nhau trong lễ kenpai, ép người khác uống trái ý muốn, và để chén đã được rót nằm yên trên bàn không cầm lên. Chỉ cần không phạm vào ba điều này, bạn sẽ không thất lễ nghiêm trọng.

Khi đã hiểu rõ tên gọi và ý nghĩa, bạn có thể tận hưởng từng chén rượu mà không còn bối rối trước dụng cụ hay đơn vị đong.

• Bài viết này dành cho độc giả đã đủ tuổi uống rượu theo quy định pháp luật (ở Nhật Bản là 20 tuổi). Vui lòng uống có chừng mực, tránh uống rượu khi đang mang thai hoặc cho con bú, và tuyệt đối không uống rượu khi lái xe.